/ Published in Wiedza ogólna

Postęp biologiczny w hodowli roślin: jak nowoczesne krzyżowania wpływają na plonowanie zbóż

Postęp biologiczny w hodowli roślin definiuje się jako trwały i mierzalny wzrost wartości użytkowej i gospodarczej odmian roślin uprawnych, będący bezpośrednim efektem udoskonaleń genetycznych wprowadzanych w kolejnych cyklach hodowlanych. Obejmuje on cały kompleks procesów mających na celu zwiększenie produktywności, poprawę jakości surowca roślinnego, a także wzrost odporności na stresy biotyczne i abiotyczne, przy jednoczesnym ograniczaniu kosztów produkcji oraz wpływu na środowisko.

W praktyce rolniczej postęp biologiczny wyraża się przede wszystkim poprzez zwiększenie potencjału plonowania nowych odmian – zarówno w warunkach intensywnej technologii uprawy, jak i w mniej sprzyjających środowiskach. Przykładem obrazującym skalę tego zjawiska jest ewolucja plonowania pszenicy ozimej w Polsce: w latach 1990–2020 średnie plony tego gatunku wzrosły z około 3,5 t/ha do ponad 5,0 t/ha, co oznacza przyrost rzędu ok. 0,5 t/ha na dekadę. Należy podkreślić, że za ponad połowę tego wzrostu odpowiadają postępy w hodowli odmian, co potwierdzają liczne analizy polowe, w tym długoterminowe doświadczenia PDO (Porejestrowe Doświadczalnictwo Odmianowe).

Znaczenie postępu biologicznego wykracza jednak poza same wartości plonów. W warunkach globalnych zmian klimatycznych, ograniczania stosowania środków ochrony roślin oraz wymagań zrównoważonego rolnictwa, nowe odmiany stają się filarem strategii zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego. Dzięki poprawie cech takich jak tolerancja na niedobory wody, lepsze wykorzystanie azotu czy odporność na nowe rasy patogenów, hodowla odmianowa odgrywa kluczową rolę w adaptacji rolnictwa do nowych wyzwań.

Z perspektywy producentów rolnych postęp biologiczny to także narzędzie poprawy efektywności ekonomicznej upraw. Większy i bardziej stabilny plon oznacza wyższą rentowność gospodarstwa, a lepsze cechy jakościowe ziarna – możliwość uzyskania wyższych cen skupu i spełnienia rygorystycznych norm przemysłu przetwórczego.

Postęp biologiczny jest jednym z najważniejszych czynników wpływających na rozwój współczesnego rolnictwa – zarówno w aspekcie produkcyjnym, ekonomicznym, jak i środowiskowym. Jego zrozumienie i wdrażanie w praktyce to obecnie nie tylko przewaga konkurencyjna, ale i konieczność wynikająca z dynamicznie zmieniających się uwarunkowań agronomicznych i klimatycznych.

Nowoczesne krzyżowania – od selekcji masowej po precyzyjne dobory rodzicielskie

Tradycyjne metody krzyżowań – fundamenty współczesnej hodowli

Podstawą hodowli roślin uprawnych od dziesięcioleci były klasyczne techniki krzyżowań, w tym selekcja masowa, selekcja rodowodowa oraz hodowla syntetyczna. W systemie selekcji masowej, praktykowanym powszechnie do połowy XX wieku, rolnik lub hodowca wybierał najlepsze fenotypowo rośliny z populacji, zakładając, że ich cechy będą przekazywane potomstwu. Choć metoda ta była prosta i możliwa do wdrożenia bez zaplecza laboratoryjnego, charakteryzowała się niską precyzją i dużą zmiennością wyników – brak było bowiem wiedzy o uwarunkowaniach genetycznych selekcjonowanych cech.

Kolejnym etapem był rozwój metod rodowodowych, w których skrzyżowanie wybranych odmian lub linii hodowlanych prowadziło do uzyskania segregującego potomstwa F₂, z którego przez kolejne pokolenia selekcjonowano linie homozygotyczne o pożądanym fenotypie. Proces ten, trwający zwykle od 8 do 12 lat, opierał się głównie na selekcji wizualnej i polowej, co czyniło go podatnym na wpływ środowiska i ograniczało efektywność genetyczną doboru.

Marker-Assisted Selection – rewolucja w doborze genetycznym

Współczesna hodowla roślin korzysta dziś z narzędzi molekularnych, które umożliwiają selekcję markerową (MAS – Marker-Assisted Selection), stanowiącą jedno z przełomowych osiągnięć biotechnologii rolniczej. MAS polega na identyfikacji markerów DNA (zwykle sekwencji SNP lub SSR), które są ściśle sprzężone z pożądanymi genami lub zespołami genów warunkujących konkretne cechy, np. odporność na patogeny, tolerancję na suszę czy zdolność do efektywnego wykorzystania azotu.

Zastosowanie selekcji markerowej pozwala na precyzyjne typowanie osobników rodzicielskich, a następnie wybór potomstwa posiadającego oczekiwany układ alleli – już na wczesnych etapach rozwoju roślin, bez konieczności oczekiwania na ekspresję cechy w polu. Oznacza to nie tylko znaczące skrócenie cyklu hodowlanego, ale również zwiększenie efektywności i trafności selekcji, co przekłada się bezpośrednio na jakość i stabilność nowych odmian.

Przykładem praktycznego zastosowania MAS w polskich warunkach jest selekcja genów Lr (Leaf rust resistance), Pm (Powdery mildew resistance) czy Fhb1 – genu odporności na fuzariozę kłosów w pszenicy. Markery te pozwalają na szybkie wykrywanie obecności odpowiedzialnych genów i eliminację osobników podatnych już na poziomie sadzonek.

Odmiany wielogenowe – nowy wymiar odporności i stabilności

Nowoczesne programy hodowlane zmierzają obecnie w kierunku tworzenia odmian wielogenowych, w których kluczowe cechy – takie jak odporność na choroby – są kontrolowane przez zestawy genów działających synergicznie. W odróżnieniu od tradycyjnych odmian opartych na pojedynczych genach odporności, które mogą być łatwo przełamane przez nowe rasy patogenów, konstrukcje wielogenowe (tzw. pyramiding) zapewniają większą trwałość odporności w czasie oraz w różnych warunkach środowiskowych.

Dobrym przykładem jest hodowla pszenicy ozimej o wielogenowej odporności na rdzę brunatną (Puccinia triticina) oraz mączniaka prawdziwego zbóż (Blumeria graminis). Zastosowanie kombinacji genów Lr34 + Lr46 + Lr67 w jednym genomie umożliwia uzyskanie efektu odporności poziomej, która nie jest zależna od konkretnej rasy patogenu, a jednocześnie nie powoduje presji selekcyjnej prowadzącej do powstawania nowych, bardziej agresywnych form chorobotwórczych.

Podobne podejście stosowane jest w przypadku odporności na fuzariozę kłosów (Fusarium graminearum), gdzie celem hodowli jest nie tylko eliminacja widocznych objawów chorobowych, ale także zmniejszenie akumulacji mikotoksyn (np. deoksyniwalenolu – DON) w ziarnie, co ma bezpośrednie znaczenie dla zdrowia konsumentów oraz bezpieczeństwa pasz.

Genotypowanie roślin – jak przewidujemy potencjał plonowania już na etapie siewek

Wykorzystanie markerów molekularnych i analizy DNA

Nowoczesna hodowla roślin uprawnych w coraz większym stopniu opiera się na genotypowaniu, czyli analizie profilu genetycznego osobników już na wczesnym etapie ich rozwoju – często jeszcze w fazie siewki. Dzięki wykorzystaniu markerów molekularnych (m.in. SNP – Single Nucleotide Polymorphisms, SSR – Simple Sequence Repeats) oraz technik takich jak PCR (Polymerase Chain Reaction), hodowcy mogą precyzyjnie identyfikować obecność alleli warunkujących określone cechy użytkowe.

Analiza DNA umożliwia ocenę potencjału rośliny bez konieczności oczekiwania na pełne wykształcenie cech fenotypowych. To fundamentalna zmiana paradygmatu w hodowli – selekcja nie jest już wyłącznie wynikiem obserwacji zewnętrznych, lecz decyzji opartych na danych molekularnych.

Zaletą tej metody jest możliwość przeprowadzenia selekcji już w fazie in vitro lub siewek – przyspiesza to proces hodowlany o kilka lat i radykalnie ogranicza konieczność kosztownych i czasochłonnych doświadczeń polowych.

Identyfikacja genów odpowiadających za cechy użytkowe

W wyniku postępu badań genomowych i rosnącej dostępności sekwencjonowania nowej generacji (NGS), możliwe stało się szybkie i efektywne identyfikowanie genów odpowiedzialnych za kluczowe cechy rolnicze. W przypadku zbóż takich jak pszenica, żyto czy jęczmień, szczególną uwagę zwraca się na geny odpowiadające za:

  • potencjał plonowania (np. geny regulujące liczby kłosów na roślinie, liczbę ziaren w kłosie, masę tysiąca ziaren – MTZ),
    odporność na choroby (np. Fhb1 – odporność na fuzariozę, Sr31 – odporność na rdzę źdźbłową),
  • architekturę rośliny (np. geny Rht – regulujące wysokość roślin),
  • adaptację do warunków klimatycznych (np. Vrn – geny jarowizacji, Ppd – fotoperiodyzm),
  • efektywność wykorzystania składników pokarmowych (np. geny związane z pobieraniem i metabolizmem azotu). 

Dzięki analizie obecności lub braku konkretnych markerów genetycznych, hodowca może z dużym prawdopodobieństwem prognozować, które rośliny mają potencjał do dalszej pracy hodowlanej – i które z nich mogą dać plon wyższy nie tylko w warunkach eksperymentalnych, ale i w zmiennym środowisku produkcyjnym.

Eliminacja słabych osobników przed wejściem w fazę testów polowych

Jednym z największych wyzwań tradycyjnej hodowli roślin była konieczność utrzymywania dużej liczby linii w warunkach polowych przez wiele lat – zanim możliwe było wyciągnięcie jednoznacznych wniosków na temat ich wartości hodowlanej. Obecnie, dzięki narzędziom molekularnym, możliwa jest wczesna eliminacja osobników nieposiadających pożądanego zestawu genów jeszcze zanim zostaną one poddane kosztownym i rozciągniętym w czasie doświadczeniom.

Ta strategia – znana jako genotypowanie selekcyjne – pozwala zredukować pulę testowanych roślin do tych, które rzeczywiście posiadają największy potencjał hodowlany. Z punktu widzenia ekonomii procesu, oznacza to znaczne ograniczenie nakładów finansowych, powierzchni doświadczalnych i czasu pracy personelu badawczego.

Ponadto, genotypowanie pozwala uniknąć „fałszywie pozytywnych” selekcji – roślin, które prezentują pożądane cechy w jednym sezonie czy lokalizacji, ale nie posiadają genetycznych podstaw do ich stabilnego dziedziczenia w kolejnych pokoleniach lub warunkach środowiskowych.

Ocena wartości gospodarczej (WGO) – praktyczne testy polowe nowych linii odmianowych

Opis procesu oceny: lokalizacje, powtórzenia, porównania z odmianami wzorcowymi

Ocena wartości gospodarczej (WGO) stanowi kluczowy etap procesu hodowlanego, będący podstawą do decyzji o rejestracji i wprowadzeniu nowej odmiany do praktyki rolniczej. Jest to proces empiryczny, oparty na wieloletnich i wielomiejscowych doświadczeniach polowych, których celem jest obiektywna charakterystyka nowej linii hodowlanej pod względem jej użyteczności rolniczej oraz przewagi nad odmianami już zarejestrowanymi.

Doświadczenia WGO prowadzone są w licznych lokalizacjach agrotechnicznych, reprezentujących różne warunki glebowo-klimatyczne w Polsce. Każda lokalizacja stanowi replikację przestrzenną, a w obrębie każdej z nich stosuje się powtórzenia doświadczeń, co pozwala na kontrolę zmienności wewnątrz stanowisk i zwiększa wiarygodność wyników statystycznych.

Nowa linia odmianowa oceniana jest zawsze w odniesieniu do zestawu odmian wzorcowych, których cechy użytkowe zostały wcześniej ugruntowane w warunkach uprawy krajowej. Porównanie to pozwala oszacować względną wartość nowej odmiany i jej potencjalną przewagę hodowlaną – nie tylko w zakresie plonowania, ale także parametrów jakościowych, zdrowotności, stabilności i adaptacyjności.

Jak wygląda analiza danych plonowania, zdrowotności, zimotrwałości

Dane uzyskane z doświadczeń WGO podlegają szczegółowej analizie statystycznej, najczęściej z wykorzystaniem modeli analizy wariancji (ANOVA) oraz testów istotności różnic pomiędzy średnimi (np. test Tukeya, test LSD). Analizowane są m.in.:

  • Plon ziarna (t/ha) – podstawowy wskaźnik użytkowy, oceniany w przeliczeniu na suchą masę,
  • Wyrównanie i masa tysiąca ziaren (MTZ) – wpływające na wartość handlową i zdolność przetwórczą ziarna,
  • Zdrowotność roślin – rejestrowane są objawy występowania chorób grzybowych, wirusowych i bakteryjnych, często w warunkach naturalnej presji patogenów, a niekiedy również w warunkach sztucznego inokulowania,
  • Zimotrwałość – oceniana po okresie zimy w skali 9-punktowej, istotna zwłaszcza dla zbóż ozimych, których przezimowanie warunkuje plon,
  • Wyleganie – parametr odzwierciedlający wytrzymałość źdźbła na czynniki mechaniczne (wiatr, deszcz) i zależny m.in. od genotypu oraz poziomu nawożenia azotem. 

Wyniki są agregowane w formie średnich z kilku lat i lokalizacji, co pozwala na identyfikację odmian cechujących się stabilnością plonowania – parametrem szczególnie pożądanym w warunkach zmiennego klimatu i stresów środowiskowych.

Rola COBORU w dopuszczaniu odmian do uprawy w Polsce

Instytucją odpowiedzialną za prowadzenie oficjalnych doświadczeń rejestrowych oraz nadzór nad oceną wartości gospodarczej w Polsce jest Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin Uprawnych (COBORU) z siedzibą w Słupi Wielkiej. COBORU realizuje doświadczenia rejestrowe w ramach sieci ponad 50 stacji doświadczalnych, zgodnie z procedurami zharmonizowanymi z przepisami unijnymi.

Dopuszczenie odmiany do krajowego rejestru (KR) jest możliwe tylko po spełnieniu dwóch kluczowych kryteriów:

  1. DUS (odmiana odróżnialna, wyrównana i trwała) – oceniane w ramach oddzielnych badań morfologicznych i botanicznych;
    WGO (wartość gospodarcza odmiany) – pozytywna ocena na podstawie 2-letnich lub 3-letnich wyników doświadczeń porównawczych.

COBORU publikuje wyniki doświadczeń rejestrowych oraz listę zarejestrowanych odmian corocznie w formie tzw. Listy Odmian Zalecanych (LOZ) dla poszczególnych województw. Odmiany znajdujące się na LOZ są rekomendowane do uprawy na obszarach, gdzie wykazały największą stabilność i efektywność produkcyjną.

Jak nowoczesne odmiany poprawiają ekonomię gospodarstw

Zwiększony potencjał plonowania

Nowoczesne odmiany zbóż charakteryzują się znaczącym wzrostem potencjału plonowania, który wynika z wielopokoleniowej pracy hodowlanej oraz zastosowania zaawansowanych technik molekularnych. Postęp genetyczny w hodowli pszenicy ozimej przekłada się na wzrost plonów średnio o około 0,5 tony na hektar co dekadę, co potwierdzają wyniki wieloletnich doświadczeń polowych realizowanych zarówno w Polsce, jak i na świecie.

Ten wzrost plonów oznacza dla gospodarstw rolnych bezpośrednie zwiększenie przychodów z upraw, przy stosunkowo niewielkim wzroście kosztów produkcji, ponieważ nowe odmiany są często jednocześnie bardziej efektywne w pobieraniu składników pokarmowych i wykazują wyższą tolerancję na choroby. Przekłada się to na wyższą rentowność jednostkowej powierzchni uprawy, co w praktyce oznacza:

  • Lepsze wykorzystanie zasobów glebowych i agrotechnicznych,
  • Redukcję strat plonu spowodowanych czynnikami stresowymi i patogenami,
  • Większą stabilność produkcji rolnej w różnych warunkach środowiskowych.

Lepsza odporność na stresy klimatyczne

W obliczu postępujących zmian klimatycznych, które manifestują się nasileniem okresów suszy, fal upałów czy gwałtownych spadków temperatur, zdolność odmian do adaptacji staje się jednym z kluczowych parametrów wpływających na sukces produkcyjny. Nowoczesne odmiany są selekcjonowane pod kątem odporności na stresy abiotyczne, w tym:

  • Suszę – odmiany wyposażone w geny regulujące gospodarkę wodną, zdolne do utrzymania aktywności fotosyntetycznej i ograniczenia utraty wody przez transpirację,
  • Wysokie temperatury – selekcja na odporność enzymów i białek fotosyntetycznych na denaturację termiczną oraz na stabilność błon komórkowych,
  • Niskie temperatury i mróz – poprawiona zimotrwałość dzięki lepszej akumulacji substancji antyzamrożeniowych i zmniejszeniu uszkodzeń mechanicznych tkanek.

Dzięki tym cechom rolnicy mogą ograniczyć ryzyko całkowitej lub częściowej utraty plonu, co przekłada się na mniejsze wahania dochodów i większą przewidywalność produkcji. Odmiany odporne na stresy klimatyczne także ograniczają potrzebę stosowania kosztownych zabiegów interwencyjnych (np. nawadnianie, ochrona chemiczna), co dodatkowo podnosi efektywność ekonomiczną gospodarstwa.

Skrócony czas wegetacji umożliwiający wcześniejszy zbiór lub siew międzyplonów

Nowoczesne odmiany często cechuje także optymalizacja długości okresu wegetacyjnego, co jest wynikiem precyzyjnego doboru genów odpowiadających za rozwój fenologiczny roślin. Skrócenie czasu wegetacji o kilka dni lub tygodni niesie ze sobą istotne korzyści praktyczne:

  • Możliwość wcześniejszego zbioru, co pozwala uniknąć strat spowodowanych późniejszymi niekorzystnymi warunkami pogodowymi (np. opady deszczu, przymrozki jesienne),
  • Zwiększenie efektywności gospodarstwa poprzez umożliwienie uprawy międzyplonów, które poprawiają strukturę gleby, ograniczają wymywanie składników pokarmowych i przeciwdziałają erozji,
  • Elastyczność w planowaniu zmianowania upraw i lepsze wykorzystanie sprzętu rolniczego.

W praktyce rolniczej przekłada się to na zwiększenie całkowitej produkcji rolnej z jednostki areału oraz na poprawę rentowności gospodarstwa przez zmniejszenie ryzyka strat oraz optymalizację kosztów operacyjnych.

Wyzwania i kierunki dalszego rozwoju w hodowli roślin

Zmiany klimatu jako impuls do dalszej pracy nad odpornością roślin

Postępujące zmiany klimatyczne stanowią jedno z największych wyzwań współczesnego rolnictwa i jednocześnie silny impuls do intensyfikacji prac hodowlanych ukierunkowanych na poprawę odporności roślin uprawnych. Wzrost średnich temperatur, większa częstotliwość i intensywność susz, gwałtowne wahania temperatur, a także zmiany w rozkładzie opadów wywołują nowe presje środowiskowe, które znacząco ograniczają stabilność i wysokość plonów.

W odpowiedzi na te wyzwania, hodowcy podejmują wielokierunkowe działania, skupiające się na:

  • Zwiększeniu tolerancji roślin na stresy abiotyczne, takie jak susza, ekstremalne temperatury czy zasolenie gleby,
  • Poprawie odporności na nowe i rozszerzające się patogeny i szkodniki, których populacje zmieniają się wraz z klimatem,
  • Wzmocnieniu cech fenotypowych umożliwiających adaptację do zmiennych warunków, np. głębszy system korzeniowy, zmiany morfologiczne liści czy modyfikacje faz rozwojowych.

Tylko dzięki konsekwentnemu i interdyscyplinarnemu podejściu możliwe będzie opracowanie odmian, które sprostają wyzwaniom przyszłości, zapewniając bezpieczeństwo żywnościowe i ekonomiczną stabilność gospodarstw.

Nowe techniki genetyczne – CRISPR i edycja genomu jako przyszłość hodowli

Rewolucja w biotechnologii roślinnej otwiera nowe perspektywy dla hodowli, które jeszcze kilka lat temu wydawały się niedostępne. Technologie takie jak CRISPR/Cas9 oraz inne metody precyzyjnej edycji genomu umożliwiają dokonywanie celowanych modyfikacji genetycznych z niespotykaną dotąd dokładnością i efektywnością.

Przyszłość hodowli z wykorzystaniem tych narzędzi charakteryzuje się możliwością:

  • Precyzyjnego wprowadzania korzystnych mutacji lub usuwania niepożądanych wariantów genowych, co przyspiesza proces tworzenia nowych odmian,
  • Modyfikowania cech związanych z odpornością na stresy abiotyczne i biotyczne bez wprowadzania obcych genów, co ułatwia akceptację społeczną i prawną nowych odmian,
  • Zoptymalizowanego kształtowania cech fenotypowych, takich jak efektywność fotosyntezy, skład biochemiczny nasion, czy wzrost biomasy.

Choć nadal trwają dyskusje nad regulacjami prawnymi i etycznymi dotyczącymi wykorzystania technik edycji genomu, potencjał tych metod jest ogromny i może zrewolucjonizować rolnictwo na całym świecie, zwłaszcza w kontekście adaptacji do zmieniających się warunków klimatycznych.

Hodowla w warunkach niskiego nakładu – odmiany dla rolnictwa regeneratywnego i ekologicznego

W obliczu rosnącej presji społecznej i ekologicznej na zrównoważone systemy produkcji rolniczej, rozwija się równolegle kierunek hodowli odmian dostosowanych do rolnictwa regeneratywnego i ekologicznego. Charakteryzuje się on minimalizacją nakładów chemicznych i mechanicznych, co wymaga od roślin:

  • Wysokiej naturalnej odporności na choroby i szkodniki bez wsparcia środków ochrony chemicznej,
  • Efektywnego wykorzystania naturalnej żyzności gleby i symbiozy z mikroorganizmami glebowymi,
  • Odporności na konkurencję z chwastami i adaptacji do ograniczonego nawożenia mineralnego,
  • Zdolności do regeneracji gleby poprzez rozwój głębokiego systemu korzeniowego i dostarczanie materii organicznej.

Odmiany dedykowane temu kierunkowi hodowli muszą przejść rygorystyczne testy pod kątem adaptacyjności do warunków niskiego nakładu, które w praktyce oznaczają innowacyjne strategie hodowlane, integrujące wiedzę z zakresu genetyki, ekologii i agrotechniki.

Inwestycja w kwalifikowany materiał siewny to inwestycja w postęp

Współczesne rolnictwo stoi przed wieloma wyzwaniami, których rozwiązanie wymaga stosowania najnowszych osiągnięć naukowych i technologicznych. Inwestycja w kwalifikowany materiał siewny pochodzący z nowoczesnych programów hodowlanych jest zatem fundamentalnym elementem strategii prowadzącej do zwiększenia efektywności produkcji rolnej.

Wybór odmian o potwierdzonym, wysokim potencjale plonowania i udokumentowanej odporności na choroby oraz stresy środowiskowe to nie tylko sposób na optymalizację wyników ekonomicznych gospodarstwa, ale przede wszystkim realny wkład w bezpieczeństwo żywnościowe kraju oraz zrównoważony rozwój rolnictwa. Nowoczesne odmiany pozwalają zminimalizować ryzyko niepowodzeń uprawnych, zmniejszyć nakłady na ochronę roślin oraz przyczynić się do ochrony środowiska naturalnego.

Nasza firma odgrywa kluczową rolę w procesie kreowania nowoczesnego rolnictwa. Dzięki zaawansowanym badaniom genetycznym, precyzyjnym metodom selekcji oraz szeroko zakrojonym testom polowym dostarczamy rolnikom odmiany, które odpowiadają na wyzwania współczesnego i przyszłego rolnictwa. Nasze doświadczenie oraz innowacyjne podejście gwarantują, że każda wprowadzana na rynek odmiana jest efektem wielu lat intensywnych prac badawczo-rozwojowych.

Zapraszamy do kontaktu z zespołem HR Strzelce, aby poznać aktualną ofertę odmian o wysokim potencjale plonowania, dopasowanych do różnych warunków uprawy oraz potrzeb współczesnych gospodarstw. Wspólnie możemy realizować cel, jakim jest zwiększenie rentowności i odporności produkcji rolnej poprzez świadome i profesjonalne wykorzystanie kwalifikowanego materiału siewnego.

ŹRÓDŁA:

 

What you can read next

Ile rzepaku na ha – optymalna obsada i plonowanie
zalecenia agrotechniczne
Rzepak ozimy – ogólne zalecenia agrotechniczne
Znaczenie czystości odmianowej w kwalifikowanym materiale siewnym – jak kontroluje się jednolitość?